Beyin göçü endeksi verileri Türkiye’ye dair ne anlatıyor?

“Human Flight and Brain Drain Index” (İnsan Kaçışı ve Beyin Göçü Endeksi), bir ülkenin ekonomik ve siyasi koşulları nedeniyle nitelikli insan kaynağını kaybetme riskini ölçen bileşik bir gösterge.

Endeks, Fund for Peace’in Fragile States Index (Kırılgan Devletler Endeksi) içindeki 12 alt indikatörden biri. Endeks, ülkelere 0 ile 10 arasında skor veriyor ve skor yükseldikçe beyin göçü baskısının arttığı varsayılıyor. (Fragile States Index)

Human Flight and Brain Drain Index (İnsan Kaçışı ve Beyin Göçü Endeksi) kâğıt üzerinde Türkiye için “orta-alt risk” resmi çiziyor. Buna bakınca “beyin göçü abartılıyor mu?” sorusu akla geliyor.

 

Ancak TÜİK’in göç istatistikleri ve son yıllardaki akademik bulgular, özellikle genç ve nitelikli kuşaklarda hareketliliğin resmi skordan daha yüksek bir baskıya işaret ettiğini gösteriyor.

Dünyada endeks skorları ne anlatıyor?

2024 verilerine göre dünya ortalaması 4,98 puan. 175 ülkelik listede en yüksek değer 10 puanla Samoa’ya, en düşük değer ise 0,3 puanla Avustralya’ya ait. Aynı listede Avrupa'ya bakınca, en yüksek skor 8,4 ile Ukrayna'da. Ukrayna'yı Arnavutluk (8,3), Moldova (7,6), Bosna Hersek (7,2), Kuzey Makedonya (6,5) izliyor. Avrupa'nın en düşük "İnsan Kaçışı ve Beyin Göçü Endeksi" skorları ise Norveç (0,4), İsveç (0,6), Danimarka (0,8), İsviçre (0,9) gibi ülkelerde görülüyor. Gelelim Türkiye'ye. Türkiye 2024’te 3,6 puanla dünya ortalamasının altında görünse de, TÜİK’in göç istatistikleri ve akademik çalışmalar, özellikle son yıllarda nitelikli insan hareketliliğinin belirgin biçimde arttığına işaret ediyor.

Bu endeks tam olarak neyi ölçüyor, neyi ölçmüyor?

Endeks, kaç kişinin gittiğini değil, nitelikli insan kaynağının ülke dışına yönelmesinin yarattığı baskıyı ve risk algısını ölçer. Bu yüzden, göç hacmi ve meslek kırılımı gibi verilerle birlikte okunmadığında tek başına manşet üretmesi risklidir.

Fund for Peace’in metodolojisine göre bu indikatör, "Human Flight and Brain Drain Index" (Fragile States Index)

• Ekonomik veya siyasi nedenlerle gönüllü göçü,
• Özellikle orta sınıf ve nitelikli çalışanların (girişimciler, doktorlar, mühendisler vb.) hareketliliğini,
• Bu hareketin ülkenin kalkınma kapasitesi ve büyüme potansiyeli üzerindeki ekonomik etkisini

değerlendiriyor; bu puanlama yapılırken medya taraması, uzman değerlendirmeleri ve kantitatif göstergelerin birleşimi kullanılıyor.

Endeks, hacmi değil baskıyı ölçüyor. Yani kaç kişinin gittiğini değil, gidiş riskinin ve etkisinin ne kadar “yüksek algılandığını” okuyor. Bu nedenle, resmi göç istatistikleri ve sektörel verilerle birlikte okunmadığı sürece “Türkiye’de beyin göçü yok / var” gibi tek cümlelik sonuçlara zemin oluşturması riskli.

Risk en çok hangi ülkelerde?

İnsan kaçışı ve beyin göçü baskısının en yüksek olduğu ilk 10 ülke şöyle: Samoa (10), Filistin (9,4), Jamaika (9,2), Eritre (8,7), El Salvador (8,6), Somali (8,5), Ukrayna (8,4), Arnavutluk (8,3), Mikronezya (8,1), Haiti (8).

Listenin alt ucunda, riskin en düşük olduğu bölgelerde ise gelişmiş ekonomiler yoğunlaşıyor: İsviçre (0,9), Danimarka (0,8), Katar (0,8), Kanada (0,7), İsveç (0,6), Norveç (0,4), Avustralya (0,3) gibi ülkelerde endekse göre beyin göçü baskısı oldukça düşük görünüyor.

Bu görünüm, küresel ölçekte iki temel eksene işaret ediyor:

• Siyasi istikrarsızlık, çatışma ve yolsuzluğun yüksek olduğu ülkeler: Endeks değerleri yukarıda; nitelikli nüfus başta olmak üzere hareketlilik baskısı yüksek. (ScienceDirect)
• Refah seviyesi ve yönetişim standartları yüksek ülkeler: Endeks değerleri düşük; yani bu ülkeler daha çok beyin göçünün “varış noktası” konumunda.

Türkiye’nin skor kartındaki 3,6 puan ne anlama geliyor?

TheGlobalEconomy verisine göre Türkiye’nin 2024 Human Flight and Brain Drain skoru 3,6. Bu değer,

• 2023’e göre küçük bir gerilemeye işaret ediyor (2023: 3,7),
• 2007–2024 dönemi ortalaması olan 4,26’nın altında,
• Türkiye için tarihsel minimum değer olan 3,6’ya yeniden yakınsama anlamına geliyor (2016’da da 3,6 puan görülmüştü).

Tek başına okursak:

• Türkiye, 0–10 skalasında “yüksek risk klasmanı”nda değil.
• Dünya ortalaması olan 4,98’in oldukça altında.

Ama bu resme şunu da eklemek şart: 3,6’lık skor “Türkiye’de beyin göçü yok” anlamına gelmiyor; yalnızca Fund for Peace metodolojisine göre, bu riskin görece daha düşük algılandığını söylüyor.

Türkiye'de resmi göç verileri: 2023’te rekor düzeyde çıkış

TÜİK’in 2023 Uluslararası Göç İstatistikleri bültenine göre: (TÜİK)

• Türkiye'den yurtdışına giden toplam kişi sayısı 2023’te, 2022'ye göre %53 artarak 714.579’a çıktı. Bu sayı 2016'daki sayının yaklaşık 4 katı.
• Bunun 291.377’si Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı, 423.202’si yabancı uyruklu.
• Gidenler içinde en yüksek payı 25–29 yaş grubu alıyor. Ardından 30–34 ve 20–24 yaş grupları izliyor. Bu üç yaş grubuna toplu olarak bakınca, Türkiye’den yurt dışına kalıcı olarak çıkanların en az üçte birinin 20–34 yaş bandında olduğu görülüyor; beyin göçü tartışmasının odağı doğrudan çalışma çağındaki kuşağa kayıyor.

2016–2023 arası eğilimi inceleyen akademik çalışmalar da, toplam göç eden sayısının 2016’daki 177.960 seviyesinden 2023’te 714.579’a yükseldiğini, özellikle 2020 ve 2023 yıllarında belirgin sıçramalar yaşandığını vurguluyor. Bu eğilimi, “Türkiye’den ABD’ye ve Avrupa’ya Beyin Göçü Tarihsel Süreç ve Eğilimler” başlıklı makalesinde İbrahim Ethem Akyıldız da detaylandırıyor. (DergiPark)

Bu tablo, endeksin verdiği görece “düşük baskı” sinyali ile, fiili göç hacmi arasındaki gerilimi görünür kılıyor.

Türkiye için “Beyin göçü”nü okumak için üç veri

1. Endeks: Risk/baskı sinyali

Bu katmanda, İnsan Kaçışı ve Beyin Göçü Endeksi'nin verdiği sinyale bakıyoruz.

Human Flight and Brain Drain Index, Türkiye için 3,6’lık skorla “orta-alt risk” bandını işaret ediyor. Bu, ülkenin ne tamamen güvenli liman, ne de üst ligde bir “beyin göçü krizi ülkesi” olarak kodlandığını gösteriyor.

2. Göç hacmi: Kim, ne kadar gidiyor?

Burada resmi TÜİK göç istatistikleri devreye giriyor.

TÜİK verileri, 2021–2023 arasında yurtdışına giden kişi sayısında çok güçlü bir artışa işaret ediyor; 2023’te 714 bin eşiği aşılmış durumda. Özellikle 20–34 yaş arası grupların payı yüksek. Bu da emek piyasasına yeni giren veya kariyerinin başındaki kuşaklarda risk algısının daha yüksek olduğunu düşündürüyor. (TÜİK)

2024 rakamları yeni açıklanmaya başlarken, çeşitli bölgesel raporlar, 2024’te göç eden toplam kişi sayısında 2023’e göre bir miktar gerileme olmakla birlikte, genç yetişkinler içindeki hareketliliğin devam ettiğini bildiriyor. (TÜİK)

3. Kimler gidiyor?

Bu soruya ise dağınık resmi ve yarı-resmi veri kaynakları yanıt vermeye çalışıyor.

Endeks “kimin gittiğini” doğrudan saymıyor. Nitelik kompozisyonu için ikincil göstergelere ihtiyaç var. Örneğin:

• Doktorlar için Türk Tabipleri Birliği’nin “iyi hal belgesi” (good standing) başvuruları,
• Mühendis ve bilişim çalışanları için yurt dışı işe alım platformlarındaki ilan/başvuru yoğunluğu,
• Akademide beyin göçünü izleyen tezler ve anket çalışmaları.

Bu veri setleri tam ve düzenli yayınlanmadığı için, haber dili açısından “Türkiye’de şu kadar doktor/mühendis gitti” gibi cümleler kurmak şu aşamada metodolojik olarak riskli. Ama trend yönü (gitme eğiliminin arttığı) gerek resmi göç hacmi, gerek akademik çalışmalar tarafından destekleniyor (DergiPark).

Politika tarafı: İnsan sermayesini tutma baskısı

Türkiye’nin 12. Kalkınma Planı (2024–2028), Ar-Ge kapasitesini artırma, nitelikli işgücünü güçlendirme ve yükseköğretimde kaliteyi yükseltme hedeflerini öncelikli alanlar olarak tanımlıyor; bilgi ve teknolojiye dayalı üretimin ekonomideki payını artırmayı hedefliyor. (Strateji ve Bütçe Başkanlığı)

Bu çerçevede, beyin göçü, sadece “gidenlerin sayısı” üzerinden değil, insan sermayesi / Ar-Ge kapasitesi / yüksek katma değerli sektörlerin işgücü havuzu üzerinden izlenmesi gereken stratejik bir risk alanı olarak ortaya çıkıyor.

Endeksin verdiği sinyali, kalkınma planındaki hedeflerle ve somut göç istatistikleriyle birlikte okumak, “Türkiye beyin göçü liginde nereye oturuyor?” sorusunu daha sağlam zemine taşıyor.

Bu haber, HepsiVeri sitesi için Onur Metin tarafından yazılmıştır. Lütfen paylaşırken kaynak gösterin.

Kaynaklar

E3: Human Flight and Brain Drain – The Fund for Peace – Fragile States Index https://fragilestatesindex.org/indicators/e3/

The Methodology Behind the Fragile States Index – The Fund for Peace, 2016 – https://fundforpeace.org/wp-content/uploads/2018/08/fragilestatesindex-2016.pdf

Human flight and brain drain – Country rankings – TheGlobalEconomy.com – 2024, https://www.theglobaleconomy.com/rankings/human_flight_brain_drain_index

Turkey: Human flight and brain drain – data, chart – TheGlobalEconomy.com (2007–2024), https://www.theglobaleconomy.com/Turkey/human_flight_brain_drain_index/

Uluslararası Göç İstatistikleri, 2023 (Haber Bülteni No: 53544) – Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) – 19.07.2024, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Uluslararasi-Goc-Istatistikleri-2023-53544

Türkiye Göçmen Hareketliliği Raporu (2016–2023) – Göç ve Diaspora Vakfı – 01.10.2024, https://gocvediaspora.org/public/publish/0/6/goc_ic.pdf

On İkinci Kalkınma Planı (2024–2028) – Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı – plan onay tarihi: 31.10.2023, Resmî Gazete: 01.11.2023, PDF tarihi: 11.12.2023, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf

Human Flight and Brain Drain, Economic Indicator (Fragile States Index) – The Fund for Peace / World Bank Data Catalog – https://thedocs.worldbank.org/en/doc/cf8eee7ff5029398f75e897b342e7320-0050122023/related/FFP-FSI.xlsx

Türkiye’den ABD’ye ve Avrupa’ya Beyin Göçü: Tarihsel Süreç ve Eğilimler – İbrahim Ethem Akyıldız – Coğrafya Dergisi, 2024 – https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4122638

Tüm ülkeler, grafik: