Türkiye’nin Çöp Karnesi: Dünya "atığı kaynağa" çevirirken, Türkiye nerede?

Çöp krizi, enerji fırsatı

Dünyada çok sayıda ülke, evsel atığı artık "çöp" değil, hammadde ve enerji kaynağı olarak yönetiyor. İsveç, Almanya, Güney Kore, Hollanda, Japonya, Singapur, ABD gibi örnekler; yüksek geri dönüşüm oranları, atıktan enerji (waste-to-energy) tesisleri ve sıkı üretici sorumluluğu modelleriyle yeni bir standart koyuyor.

Türkiye ise bir yandan “Sıfır Atık” programıyla geri kazanım oranını hızla artırmaya çalışırken, diğer yandan AB’nin atık ihracatında başlıca varış noktası olmaya devam ediyor. Yani hem kendi çöpümüzle hem Avrupa’nın atığıyla uğraşan, çift yönlü bir baskı altında. Türkiye’nin çöp karnesini okuyacağımız bu haberde, diğer ülkelerin ne yaptıklarına da bakıyor olacağız.

Aşağıdaki tablo, bazı ülkelerin belediye atığı geri dönüşüm/kurtarma performansını kabaca yan yana getiriyor.

Dünya ne yapıyor? İsveç'ten Seul'e "atık yönetimi lig tablosu"

Dünyada çöp, giderek daha fazla enerji ve hammadde kaynağına dönüşüyor. İsveç, Almanya, Güney Kore gibi ülkeler atığı ekonomiye geri kazandırırken, Türkiye hem sıfır atık hedeflerini kovalamaya hem de Avrupa'nın atıklarını yönetmeye çalışıyor.

Seçilmiş ülkelerde belediye atığı geri dönüşüm oranları

Örnek ülke modelleri

İsveç'in %99+ geri kazanım oranı, Kamikatsu'nun %80+ geri dönüşüm hikâyesi, Almanya'nın geri dönüşüm liderliği, Hollanda'nın döngüsel ekonomi hamlesi, Güney Kore ve ABD örnekleri:

İsveç – "Çöpten enerji" altyapısı

Evsel atığın %99'undan fazlası ya geri dönüştürülüyor ya da enerji üretiminde kullanılıyor; düzenli depolamaya giden pay %1'in altında.

Atıktan enerji tesisleri, yüz binlerce hanenin elektriğini ve 1 milyondan fazla hanenin ısınmasını karşılıyor.

Ülke, kendi çöpe yetmeyince Norveç, Birleşik Krallık vb. ülkelerden atık ithal ederek enerji üretimini sürdürüyor.

Japonya / Kamikatsu – Sıfır atık laboratuvarı

Tokushima'daki Kamikatsu kasabasında (1500 nüfus), haneler atığı 45 ayrı kategoriye ayırıyor; geri dönüşüm ve yeniden kullanım oranı %80'in üzerinde.

Depolama alanı ve yakma tesisi kurmak yerine, kaynakta ayrıştırma ve yeniden kullanım üzerine kurulu bir belediye sistemi inşa edilmiş durumda.

Almanya – Üreticinin de sorumlu olduğu sistem

Almanya, belediye atığında %50'nin üzerinde geri dönüşüm/kompost oranına, ambalaj atığında ise yaklaşık %70 geri dönüşüm oranına sahip.

“Yeşil Nokta (Green Dot)” sistemiyle üreticiler, piyasaya sürdükleri ambalajın bertaraf maliyetini üstleniyor; tasarımcılar geri dönüştürülebilir ambalaja geçmeye ekonomik olarak zorlanıyor.

Hollanda – Döngüsel ekonomi mimarları

Eurostat'ın son verilerine göre Hollanda'nın döngüsel malzeme kullanım oranı %30,9; bu, AB'nin açık ara en yüksek oranı. (Avrupa Çevre Ajansı)

Binalar için “malzeme pasaportu”, ikinci el beton kullanımı, kiralanabilir mobilya gibi uygulamalar, atığın daha oluşmadan sistemden çıkarılmasını hedefliyor.

Singapur – Semakau ve yüksek teknoloji

Singapur yılda 7 milyondan fazla ton atık üretiyor; bunun yaklaşık yarısı geri dönüştürülüyor, kalanı dört atıktan enerji tesisinde yakılarak hacmi %90 küçültülüyor.

Kalan kül, deniz doldurularak oluşturulan Semakau düzenli depolama adasına gönderiliyor; bu alan 2030’ların ortasında dolacak.

Güney Kore – Gıda atığına savaş

Seul başta olmak üzere Güney Kore'de, gıdaya özel RFID'li "kullandığın kadar öde" sistemi sayesinde haneler gıda atığını tartarak ücret ödüyor.

Bu sistemle gıda atığının %95’inin geri kazanıldığı, büyük bölümünün hayvan yemi, kompost ve biyogaza dönüştürüldüğü belirtiliyor.

ABD – Düşük ulusal oran, güçlü yerel öncüler

Ulusal düzeyde belediye atığının yalnızca %32'si geri dönüştürülüyor veya kompostlanıyor, %50'si hâlâ düzenli depolamaya gidiyor.

Buna karşın San Francisco gibi kentler, zorunlu geri dönüşüm/kompost ve “sıfır atık” hedefleriyle %80’e varan bertaraf dışılaştırma oranlarına ulaşmış durumda.

TerraCycle gibi şirketler, diş fırçası, sigara izmariti gibi “geri dönüştürülemez” denilen akışları bile işleyerek piyasada yeni bir niş yaratıyor.

Bu tablo bize şunu gösteriyor: yüksek geri dönüşüm oranı neredeyse hiçbir yerde "kendiliğinden" oluşmuyor. Sıkı mevzuat, fiyatlandırma, üretici sorumluluğu ve yerel yönetim kapasitesi birlikte devreye girdiğinde sonuç geliyor.

Türkiye'nin resmi fotoğrafı: Sıfır Atık'ın rakamlarla seyri

Türkiye'de ulusal "Sıfır Atık" göstergelerinde artan oranlar %13'ten %35'e ulaştı. Buna karşın OECD/EEA kıyaslamalarında hâlâ dipte yer alması bir çelişki. Belediyelerde altyapı ve ayrıştırma kapasitesindeki boşluklar; kaynağında ayrıştırma zorunluluğu ve ekonomik teşvik eksiklikleri var.

Türkiye, 2017’den bu yana “Sıfır Atık” programı altında hem ulusal hedefler koydu hem de belediyelerle birlikte altyapı yatırımlarını artırdı. Bu çabanın istatistiklere yansıması aşağıdaki tabloda özetlenebilir.

Türkiye'de belediye atığı geri kazanım oranı (ulusal göstergeler)

Belediyelerde toplanan atığın geri kazanım oranını gösteren bu tablo pozitif bir eğilime işaret ediyor:

• Altı yılda ulusal geri kazanım oranı yaklaşık üç katına çıkmış.

• Hedef, 2023 itibarıyla %35 geri kazanım, %65 depolama olarak tanımlanmış durumda.

Ancak aynı anda, uluslararası kurumların daha katı tanımları kullanıldığında, tablo çok daha sert:

• OECD ve Avrupa Çevre Ajansı değerlendirmelerine göre, 2018’de belediye atığı geri kazanım oranı yalnızca %12 ve bu oran, OECD içindeki en düşük seviye.
• Aynı çalışmada, Türkiye’nin yerli plastik atığının sadece %1’ini geri dönüştürebildiği, geri kalan kapasitesini büyük ölçüde ithal atığa ayırdığı vurgulanıyor.

Bu ikili yapı, Türkiye’nin atık yönetimi politikasında temel bir gerilimi gösteriyor:

Ulusal istatistikler hızlı bir ilerleme anlatıyor, ancak uluslararası kıyaslamalar hâlâ Türkiye'yi "minimum performans" kategorisinde konumlandırıyor.

Bu nedenle, haberde sadece oranları değil, bu oranların hangi tanımla üretildiğini de şeffaf biçimde aktarmak kritik.

Türkiye, Avrupa'nın atık kapısı: Atık ticaretinin veri tablosu

Türkiye, kendi belediye atığını yönetmeye çalışırken, aynı zamanda Avrupa Birliği'nin en büyük atık ihracatı destinasyonu haline geldi. AB'nin toplam atık ihracatının yaklaşık %40'ının Türkiye'ye yönelmesi, plastik özelinde Türkiye'ye akan yüz binlerce tonluk akış demek. Çukurova bölgesi başta olmak üzere, bu ithalatın sahaya çevresel ve sosyal etkileri var.

AB’den Türkiye’ye atık akışı

Bu tabloda görülenler:

Türkiye, 2020–2024 döneminde hem genel atıkta hem plastik atıkta Avrupa’nın en büyük dış alıcısı.

AB’den gelen atık sadece plastik değil; ferro metal atık ihracatının %60’ı da Türkiye’ye yöneliyor.

Greenpeace ve çeşitli insan hakları raporları, bu akışın Adana, Mersin, İzmir gibi illerde açık alanda biriken, yakılan ya da kaçak depolanan plastik yığınlarıyla sonuçlandığını; hem işçilerin hem çevre halkının sağlık riskleriyle karşı karşıya kaldığını ortaya koyuyor.

Bu veriler, Türkiye’nin atık politikasının sadece iç dinamiklerle değil, Avrupa’nın atıktan kurtulma stratejisiyle de şekillendiğini gösteriyor.

Döngüsel ekonomi liginde Türkiye'nin yeri

Türkiye'nin gerçekten "sıfır atık"a mı gittiği, yoksa "sıfır görünürlük, yüksek ithal atık" sarmalında mı olduğu soru işareti. Ulusal göstergelerin metodolojisinin şeffaflaştırılması, AB ile atık ticaretinin Basel Sözleşmesi ve AB'nin plastik ihracatına yönelik kısıtlama tartışmaları çerçevesinde yeniden düzenlenmesi gerekiyor.

AB’nin döngüsel ekonomi göstergeleri, atık yönetimini daha geniş bir çerçeveye yerleştiriyor. Bu göstergelerden biri de “döngüsel malzeme kullanım oranı”; yani ekonomide tüketilen tüm malzemenin ne kadarının geri dönüştürülmüş kaynaklardan geldiği.

Döngüsel malzeme kullanım oranı – seçilmiş AB ülkeleri

2023 yılında elde edilen verilere göre, döngüsel / geri dönüştürülmüş malzemeler kullanılarak yapılan ürünlerde dönüşüm oranları şöyle:

Bu göstergede Hollanda, AB içinde açık ara lider; Almanya ise yüksek geri dönüşüm oranına rağmen, yoğun hammadde tüketimi nedeniyle orta sıralarda kalıyor. Türkiye’ye dair resmi bir AB verisi yok; ulusal raporlar ise henüz döngüsel malzeme kullanımını sistematik biçimde ölçmüyor.(Avrupa Çevre Ajansı)

Bu tablo, "sadece çöpü toplamak" yerine, üretim-tüketim zincirinin tümünde malzeme kullanımını yeniden tasarlamanın önemine işaret ediyor.

Bu konuda hepsiveri.com’un AB’nin geri dönüştürülebilir atık ticareti haberini de okuyabilirsiniz.

Haber: Onur Metin | hepsiveri

Kaynaklar

[1]: https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20251022-1 "Plastic packaging waste in the EU: 35.3 kg per person" [2]: https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/circular-material-use-rate-in-europe "Circular material use rate in Europe | Indicators" [3]: https://webdosya.csb.gov.tr/db/ced/icerikler/cevresel-gostergeler-2024_rev-ze-20251017093130.pdf